جلد

جِلد (cover): اوّلین بخش نسخه است که دیده میxadشود و عبارت است از دو پوشش سخت در آغاز و پایان کتاب که هر یک از آنها را «دَفَّه» نامیده و هر دو را روی هم «دَفَّتَیْن» میxadگویند. میانۀ این پوششxadها معمولاً از جنس مقوّا میxadباشد که آن را با یک روکش (چرمی، پارچهxadای، کاغذی، روغنی/ لاکی) پوشانیدهاند. جایی که اوراق کتاب از یک سو به یکدیگر دوخته شده و به جلد میxadچسبند را «عَطف جلد/ نسخه» میxadنامند.

انواع جلد:

جلد اَبری (marbled binding): جلدی که پوشش آن از کاغذ ابری است.

ـ جلد پارچهxadای (cloth binding): نوعی جلد که از جنس چیت یا چلوار است که با لعاب کتیرا یا نشاسته پوشیده شده و بر روی مقوّا کشیده میxadشود.

ـ جلد ترمهxadای (tirmeh binding): نوعی پوشش جلد که از جنس پارچۀ ترمه است.

ـ جلد چَرمی (leather binding): عنوان نسبتاً کلّی برای جلدهایی که از پوست دبّاغیxad شدۀ حیوانات (تیماج، میشَن، ساغری) ساخته میxadشده است.

ـ جلد رَسمی (drawn binding): جلد چرمی که بر روی آن اشکال هندسی به صورت گرهxadبندی رسم شده است.

ـ جلد رَقَمxadدار (signed binding): جلدی که دارای نام، امضاء و یا مُهر جلدساز (صحّاف) و نیز تاریخ ساخت جلد است.

ـ جلد روغَنی ← جلد لاکی.

ـ جلد سِجافxadدار (leather sides binding): جلدی از جنس پارچه یا ترمه که حاشیۀ آن را با نوار باریک چرم پوشاندهxadاند.

ـ جلد سَرطَبلxadدار (flapped binding): نوعی جلد کتاب از چرم یا مقوّا که دارای سرطبل (لولا/ زبانه) است تا از آسیب xadدیدن دَم اوراق جلوگیری شود.

ـ جلد سوخت (browned binding): تزیینی که به دلیل آسیب xadپـذیربودنـش در داخل جلد صورت میxadگیرد و عبارت است از ترسیم نقـوش مختلف به رنگxadهای متفاوت بر روی چرم و بریدن آنها و چسباندن و کوبیدن ضربۀ داغxadشده بر روی آن نقوش.[۱]

ـ جلد ضَربی (stamped binding): جلد مُشتهxadای؛ جلد کوبیده؛ جلد منگنه؛ نوعی جلد چرمی که طرّاح نخست بر روی دو قطعه برنج ضخیم طرحxadهای مختلفی به صورت ترنج، سرترنج، لچک و حاشیهxadهای کتیبهxadای را طرّاحی نموده و قلمزن نیز آنها را حکّاکی کرده و آنگاه صحّاف آن دو قطعه برنج ضخیم (نر و ماده) را داغ کرده و با چکش روی چرم ضرب میxadکرد.[۲]

ـ جلد قابxadدار (case binding): جلدی که دارای قاب (قُـلُّق) چرمی یا پارچهxadای مرصّع و یا فلزّی برای محافظت از تزیینات جلد است.

ـ جلد قَلاویز ←جلد سِجافxadدار.

ـ جلد کاغذی (paper cover): نوعی جلدی سادۀ کتاب که روکش مقوّای آن از کاغذهای ابری یا الوان فرنگی است.

ـ جلد گوشهxadچرمی (leather coers): جلدی غالباً پارچهxadای که گوشهxadهای آن را با قطعۀ مثلّثیxadشکل از چرم آراستهxadاند.

ـ جلد لاکی (lacquered binding): نوعی جلد از جنس مقوّا که برای تهیّۀ آن ابتدا لایۀ نازکی از گچ مخلوط با صمغ کشیده و سپس با لاک زرد یا قرمز تیره رنگین کرده و سپس سطح جلد را با طلا و الوان گوناگون تزیین نمودهxadاند. بعد از این مراحل متناوباً آن را با روغنِxad کمان چرب میxadکردند تا محفوظ بماند.[۳]

ـ جلد لایی (flexicover): جلدی که فقط از چرم تهیّه میxadشد و در آن مقوّا به کار نمیxadرفت.

ـ جلد مَخمَلی (velvet binding): جلدی که پوشش آن از مخمل باشد.

ـ جلد مَرغَش (marcasitic binding): جلدی از انواع ممتاز لاکی که بر روی زمینۀ (بوم) آن با سنگ مرغش کار کردهxadاند.

ـ جلد مُعَرَّق (inlaid binding): جلدی از انواع جلد سوخت و از جنس چرم سوخته یا تیره که روی آن نقوش اسلیمی کندهxadکاری میxadشد و سپس داخل آن نقشها را اشکال مختلف گل و گیاه از جنس چرم قرار میxadدادند.[۴]

میشَن (sheepskin): میشِن؛ میشین؛ نوعی پوست گوسفند که به عنوان روکش جلد به کار میxadرود.

---

۱- محمّدلوی عبّاسی، شیرین (۱۳۸۵)، «واژهxadنامۀ توصیفی صحّافی سنّتی»، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص۴۵.

۲- محمّدلوی عبّاسی، شیرین (۱۳۸۵)، «واژهxadنامۀ توصیفی صحّافی سنّتی»، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص۴۷.

۳- محمّدلوی عبّاسی، شیرین (۱۳۸۵)، «واژهxadنامۀ توصیفی صحّافی سنّتی»، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص۴۹.

۴- قلیچxadخانی، حمیدرضا (۱۳۷۳)، «فرهنگ واژگان خوشنویسی و هنرهای وابسته»، تهران: روزنه، ص۵۱.

---

صفری آقxadقلعه، علی (۱۳۹۰)، «نسخهxadشناخت»، تهران: میراث مکتوب، ص۴.

صحافی...